ساجده محبیان سرپرست پایگاه ملی بازار سنتی اراک در یادداشتی نوشت: بازار تاریخی اراک، با الگوی منحصربهفرد خود، یکی از درخور توجهترین نمونههای برنامهریزیشده شهری در اواخر دوره قاجار محسوب میشود. برخلاف بازارهای خطی رایج در دیگر شهرهای ایران، این بازار بر پایه شبکهای منظم از محورهای اصلی و فرعی شکل گرفته که همراستایی آن با جهات اصلی جغرافیایی، ضمن تسهیل دسترسیها، بهطور هوشمندانهای با شرایط اقلیمی منطقه بهویژه جهت باد غالب و شدت نور خورشید هماهنگ شده است. این هندسه فضایی، نه تنها کارایی تجاری را افزایش داده، بلکه زمینهساز شکلگیری لایههای متعدد تعامل اجتماعی در مقیاسهای مختلف از واحد تجاری تا چهارسو و راسته شده است.
در این ساختار، عناصر کالبدی نه بهصورت پراکنده، بلکه در گرههای استراتژیک شبکه شهری جایگیری کردهاند و عملکردی چندلایه دارند: اقتصادی، اجتماعی و نمادین. این چند بعدی بودن، بازار را از یک فضای صرفاً تجاری فراتر میبرد و آن را به سامانهای شهری زنده تبدیل میکند که در آن، هر مداخله کالبدی مستلزم درکی عمیق از پیوندهای درونی سیستم است.
امروز، این سامانه با فشارهایی روبهروست که ریشه در عدم تطابق مداخلات معاصر با منطق ساختاری بازار دارد. الحاقات غیراصولی، استفاده از مصالح ناسازگار، تغییر کاربریهای انفرادی و ناهماهنگی در سطح زیرساختها، همگی باعث تضعیف پیوستگی کالبدی/عملکردی شدهاند. این اختلالات، گرچه گاه ظاهراً جزئی بهنظر میرسند، ولی در بلندمدت، بهویژه در بافتهای متراکم و وابستهای مانند این، اثرات زنجیرهای تخریبآمیز دارند. همچنین، فقدان سیستمهای ایمنی هماهنگ با ماهیت تاریخی فضا نیازمند راهکارهایی است که ایمنی را در ذات طراحی، نه بهعنوان الحاقی، جای دهند.
با این حال، فراتر از کارکرد اقتصادی و نقش کالبدی، بازار تاریخی اراک یکی از اصلیترین عناصر هویت شهری این شهر است؛ فضایی که از ابتدای شکلگیری شهر جدید اراک، نقش محور مرکزی را در سازمان فضایی، جریان زندگی و شکلگیری روابط اجتماعی بر عهده داشته است. پیوند بازار با حافظه جمعی شهروندان، حضور آن در مرکز استقرار شهری و تداوم نقش آن در فعالیتهای روزمره، باعث شده این مجموعه همچنان نقش یک «هسته معنادار شهری» را ایفا کند.
بازار اراک فضایی است که بهطور مستمر در مسیر تکامل قرار داشته؛ چه در دوره ساخت اولیه که با نگاه برنامهریزیشده قاجاری شکل گرفت و چه در دهههای بعد که با تغییرات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، خود را با نیازهای زمانه تطبیق داده است. این روند تکاملی، بخشی طبیعی از حیات بازارهای ایرانی است؛ زیرا این فضاها همواره در تعامل با مردم، مشاغل و رفتارهای اجتماعی شکل گرفته و رشد یافتهاند.
امروز نیز، با وجود چالشها، بازار اراک همچنان ظرفیت آن را دارد که روند تکامل تاریخی خود را ادامه دهد؛ به شرط آنکه مداخلهها نه بهصورت قطع جریان حیات تاریخی، بلکه در راستای حفظ پویایی درونی بازار و همزمان تقویت نقش هویتی آن صورت گیرد.
در آخر می توان گفت که بازار، همچنان قلب تاریخی شهر است؛ جایی که گذشته و اکنون در کنار هم جریان دارند و این امتداد، مهمترین دلیل زندهبودن و ارزشمندی آن است.
انتهای پیام/
نظر شما